Ավետիք Իսահակյան՝ հայ մեծ գրող և մտավորական, մեծ հայրենասեր ու մեծ հայ:

Ավ. Իսահակյան

Երկար տարիներ ապրելով Հայաստանից հեռու` նա այդպես էլ չդադարեց մտածել հայերեն, հայերի  ու հայրենիքի մասին:

Իսահակյանի մասին փաստերը պետք է բաժանել երկու խմբի՝ հայտնի և ոչ լիովին հայտնի:

Իսահակյանը ծնվել է 1875 թ-ի հոկտեմբերի 30-ին Ալեքսանդարպոլում (Գյումրի) և մահացել է 1957թ-ի Հոկտեմբերի 17-ին Երևանում: Սովորել է Գևորգյան Հոգևոր Ճեմարանում և եղել է Լայպցիգի Համալսարանում ազատ ունկնդիր:

Բայց, ինչպես ցույց են տալիս ուսումնասիրությունները ու արխիվները, սա չէ այն ամենը, ինչով իրականում կազմվում է մեծ բանաստեղծի կյանքը և նրա մարդկային տեսակը: Ցավոք Իսահակյանի ամբողջ գործունեությունը չէ, որ բացահայտված է, բայց բացահայտվածներն էլ պակաս կարևորություն չունեն:

Իսահակյանը երկար տարիներ ապրել է Շվեյցարիայում և Գերմանիայում, որի պատճառը պարզ էր: Նա ՀՅԴ Ալեքսանդրապոլի կոմիտեի անդամ էր, համարվում էր Ցարակական Միապետության դեմ պայքարող, մի քանի անգամ ձեռբակալվել էր ու աքսորվել, հետևաբար նրա կյանքը այլևս վտանգված էր հայրենիքում:

Դեռևս 1914թ-ին Բեռլինում ստեղծվում է Գերմանահայ ընկերությունը մեծ հայասեր Յոհաննես Լեփսիուսի գլխավորությամբ: Իսահակյանը դառնում է ընկերության քարտուղարը: Նա Եվրոպայում  փորձում էր միջոցներ գտնել հայրենակիցներին օգնելու համար: Բայց շուտով մեկը մյուսի հետևից սարսափելի լուրեր է ստանում հայրենիքից կոտորածների մասին. Սիամանթոն, Դանիել Վարուժանը և մյուս հայ մտավորականները սպանված էին: Իսահակյանի հարսը հետագայում պատմում է, որ  օրերով չէր խոսում: Իսահակյանը հաճախ իր մտքերը կիսում էր իր հարսի հետ: Իսահակյանի խորը ապրումների մասին են վկայում նաև նրա այդ շրջանի գրած բանաստեղծությունները:

Ահա նորեն եկավ գարուն
Օ, կտրեցեք, օ, կտրեցեք
Լեզուները թռչունների,
Որ չհանդգնեն երգել անհոգ
Երգերն իրենց տարփանքների
Մեր մորթված մանուկների
Ցրիվ եղած նշխարների
Փոշու վրա, որոնց պիտի
Ծածկեն անգութ ծաղիկները՝
Լի՜րբ, անզգա...

1919, Ժընև

Մեծ հայրենասերի ծավալած գործունեության շատ մանրամասներ բացահայտվեցին բանաստեղծի մահվանից տասնյակ տարիներ անց և հիմնականում նրա անձնական նամակներից: Պահպանվել են  Շահան Նաթալի նամակները Իսահակյանին, որտեղ նա դիմում էր նրան ուղղակի Ավո:  Շահան Նաթալը Նեմեսիս օպերացիայի հիմնական կազմակերպիչներից էր համարվում: Հետագա փաստերը ցույց տվեցին Իսահակյանի` ոչ միայն Շահան Նաթալի, այլ նաև Նեմեսիս օպերացիայի  հետ ունեցած կապը:

Հայոց Ցեղասպանության կազմակերպիչներին դատապարտեցին մահվան և քաղաքական հուզումներից խուսափելու համար Անգլիական կողմը նրանց տեղափոխեց Մալթա, որ այնտեղի իրականացնի նրանց մահապատիժը հանգիստ պայմաններում: Սակայն այնտեղ նրանց փոխարինեցին անգլիացի բանտարկյալների հետ և ազատ արձակեցին: 1919թ-ին արդեն սկսվեց կազմավորվել հայ վրիժառուների խումբը և մշակվել հատուկ օպերացիա, որը անվանվեց Նեմեսիս: Նեմեսիսը հին հույների վրիժառության աստվածուհին էր: Վերջին տարիներին միայն բացահայտվեց Իսահակյանի ու Նեմեսիս օպերացիայի կապը: Բայց փաստերը նաև մատնանշում են այն հանգամանքին, որ Իսահակյանը ոչ միայն կապ ուներ, այլ հենց ինքն էր կազմակերպիչներից և ոգեշնչողներից մեկ, նա էր ֆինանսական միջոցներ հայթայթում գործողությունները իրականացնելու համար:

Սողոմոն Թեհլերյանը, որ նույնպես մասնակցում էր օպերացիային, ուղարկվում է Բեռլին: Նրան տեղեկացնում են, որ Բեռլինում նրան է սպասելու Ավետիք Իսահակյանը: Բեռլինում արդեն Թեհլերյանը ստանում է Շահան Նաթալից հետևյալ գրությունը. <<Կը պայթեցնես գանգը թիւ 1 ազգասպանին եւ չես էլ փորձեր փախչիլ. Կը կանգնես տեղդ, ոտքդ սատակին վրա ու կը յանձնուիս ոստիկաններուն, որոնք կու գան ու կձերբակալեն քեզ>>:

Բեռլինում Թեհլերիանի հետ Թալեաթ Փաշային մի քանի օր հետևել է նաև Իսահակյանը: 1921թ-ի մարտի 15-ին Հարդենբուրգ փողոցի մյուս կողմում կանգնած էր Իսահակյանը, որը պատրաստ սպասում էր, որ եթե հանկարծ Թեհլերյանը չկարողանա սպանել, նա էր սպանելու Թալեաթին: Իսահակյանը նաև մեծ դեր ունեցավ Թեհլերյանի արդարացման գործում:

Իսահակյանի ցանկությամբ այս և մյուս բոլոր փաստերի մասին գրեթե չխոսվեց: Միայն կան կցկտուր վկայություններ անձնական արխիվներում և նամակներում: Բանաստեղծի գործունեության մասին գիրք գրեց հետագայում նրա որդին՝ Վիգեն Իսահակյանը՝ վերնագրելով գիրքը <<Հայրս>>: Գիրքը հրատարակվեց Ավետիք Իսահակյանի թոռան՝ Ավիկ Իսահակյանի կողմից:

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s